ارش در دیه به چه معناست

ارش در دیه به معنای جبران خسارت ناشی از صدمات بدنی است که در قانون و شرع، دیه مقدر و مشخصی برای آن ها تعیین نشده است. این نوع دیه، برخلاف دیه مقدر که میزان آن ثابت و از پیش تعیین شده است، توسط قاضی و با استناد به نظر کارشناسی پزشکی قانونی و سایر شرایط پرونده، تعیین می شود تا عدالت در موارد غیرمقدر رعایت شود.

در نظام حقوقی اسلام و به تبع آن در قوانین کیفری ایران، صدمات جسمانی وارده بر انسان، بسته به نوع و شدت آن ها، مستوجب جبران خسارت مالی است. این جبران خسارت که عموماً با عنوان «دیه» شناخته می شود، دارای ابعاد و اقسام گوناگونی است. یکی از مهم ترین و در عین حال پیچیده ترین مفاهیم در این حوزه، «ارش» است. درک دقیق مفهوم ارش، تفاوت های آن با دیه مقدر، نحوه محاسبه و تعیین مبلغ آن، برای افرادی که درگیر پرونده های قضایی مرتبط با آسیب های بدنی هستند یا علاقه مندان به مسائل حقوقی، اهمیت حیاتی دارد. این مقاله با هدف تبیین جامع و تخصصی مفهوم ارش و جایگاه آن در نظام دیات، به بررسی ابعاد مختلف این نهاد حقوقی می پردازد و راهنمایی کاربردی برای درک بهتر حقوق و تکالیف مرتبط با آن ارائه می دهد.

ارش چیست؟ تعریفی دقیق و حقوقی

مفهوم ارش در نظام حقوقی ایران، به طور مستقیم با جبران خسارات بدنی مرتبط است، اما با دیه مقدر تفاوت های اساسی دارد. برای درک صحیح «ارش در دیه به چه معناست»، ابتدا باید تعریف حقوقی این اصطلاح را بررسی کرد.

تعریف ارش بر اساس قانون

ارش چیست؟ بر اساس ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲، ارش به عنوان «دیه غیرمقدر» تعریف شده است. این ماده بیان می دارد: «ارش، دیه غیرمقدری است که میزان آن در شرع تعیین نشده است و موجب آن، در این قانون نیز مشخص نگردیده است و تعیین مقدار آن با رعایت دیه مقدر و با جلب نظر کارشناس صورت می گیرد.» به عبارت دیگر، هرگاه صدمه ای بر جسم انسان وارد شود و برای آن در قرآن، سنت یا قانون، مبلغ معین و ثابتی به عنوان دیه (مقدر) مشخص نشده باشد، جبران خسارت از طریق پرداخت ارش صورت می گیرد. این امر نشان دهنده انعطاف پذیری قانون گذار برای پوشش دادن طیف وسیعی از آسیب ها و جراحات است که نمی توان برای همه آن ها دیه مقدر تعیین کرد.

نقش قاضی و پزشکی قانونی در تعیین ارش

از آنجایی که ارش، مبلغ ثابتی ندارد، تعیین نهایی آن بر عهده مرجع قضایی است. قاضی در تعیین میزان ارش، به صورت مستقیم و بدون نظر کارشناسی اقدام نمی کند، بلکه نیازمند استعلام و اخذ نظر کارشناسی است. مهم ترین مرجع برای این کار، سازمان پزشکی قانونی کشور است. کارشناسان پزشکی قانونی با بررسی دقیق نوع، شدت، وسعت و عوارض ناشی از آسیب، گزارش جامعی تهیه کرده و میزان نقص یا از کارافتادگی عضو، تأثیر بر زیبایی یا کارایی، و مدت زمان لازم برای بهبود را تعیین می کنند. قاضی با لحاظ این گزارش و همچنین با در نظر گرفتن کلیه جوانب پرونده، از جمله وضعیت جسمی و روحی مجنی علیه و مقایسه با دیه های مقدر، مبلغ نهایی ارش را تعیین و حکم به پرداخت آن صادر می کند. این فرآیند، ضامن برقراری عدالتی نسبی در مواردی است که قانون نتوانسته مبلغ ثابتی را پیش بینی کند.

مفهوم حکومت

در متون فقهی و حقوقی گذشته، واژه «حکومت» نیز به معنای ارش به کار می رفته است. حکومت به معنای مبلغی است که قاضی (حاکم) برای جبران خسارتی که دیه مقدر ندارد، تعیین می کند. این اصطلاح امروزه کمتر در قوانین و ادبیات حقوقی مورد استفاده قرار می گیرد و عموماً از واژه «ارش» استفاده می شود، اما شناخت آن می تواند در فهم متون قدیمی تر یا مباحث فقهی مفید باشد. هرچند اصطلاح حکومت در گذشته برای اشاره به این نوع دیه به کار می رفته، اما مفهوم و کارکرد آن با ارش یکسان است و به دیه ای غیرمقدر اشاره دارد که توسط قاضی تعیین می شود.

مثال های روشن از آسیب های مشمول ارش

برای درک بهتر ارش در دیه به چه معناست، ارائه مثال هایی از آسیب هایی که مشمول ارش می شوند، مفید است:

• آسیب به تاندون ها یا رباط ها: پارگی یا کشیدگی تاندون های دست یا پا که منجر به کاهش جزئی عملکرد شود و دیه مقدر نداشته باشد.
• کاهش جزئی حواس: کاهش قسمتی از حس بویایی، چشایی یا شنوایی که به حدی نباشد که زوال کامل منفعت را در پی داشته باشد و دیه معین برای آن نباشد.
• تغییر شکل ظاهری جزئی: ایجاد کبودی، خراشیدگی های عمیق (حارصه) یا تغییر شکل جزئی در صورت یا سایر اعضای بدن که دیه معینی برای آن ها مقرر نشده است.
• آسیب به اعصاب: صدمه به اعصاب محیطی که منجر به اختلال در حرکت یا حس شود، اما به قطع کامل عصب یا فلج عضو منجر نشود.
• از بین رفتن بکارت: در مواردی که بکارت زنی بدون رضایت و بدون مجوز شرعی زایل شود، علاوه بر مهرالمثل، ارش البکاره نیز تعیین می گردد.

ارش در نظام دیات؛ جایگاه و فلسفه وجودی

ارش به عنوان یک نهاد حقوقی، نقش حیاتی در تکمیل نظام دیات ایفا می کند. این مفهوم نه تنها زیرمجموعه ای از دیات است، بلکه فلسفه وجودی خاص خود را برای برقراری عدالت در تمامی ابعاد جبران خسارات بدنی دارد.

ارش به عنوان زیرمجموعه ای از دیات

علیرغم تفاوت های بنیادین ارش با دیه مقدر، ارش را باید نوعی از دیه تلقی کرد. قانون گذار در ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی، صراحتاً از عبارت «دیه غیرمقدر» برای تعریف ارش استفاده کرده است. این بدان معناست که ارش، همان هدف دیه یعنی جبران خسارت ناشی از جنایت بر نفس، عضو یا منفعت را دنبال می کند، اما از جهت تعیین مقدار، ویژگی متفاوتی دارد. بنابراین، ارش بخشی جدایی ناپذیر از نظام جامع دیات در حقوق کیفری ایران به شمار می رود که برای پوشش دادن خلأهای ناشی از عدم تعیین دیه مقدر در برخی موارد خاص، طراحی شده است. تمامی احکام کلی مربوط به دیه، از جمله مهلت های پرداخت، مسئولیت ها و شرایط عمومی، تا زمانی که نص خاصی خلاف آن را بیان نکرده باشد، در مورد ارش نیز جاری است.

فلسفه وجودی ارش

قانون گذار با پیش بینی نهاد ارش، هدفی فراتر از صرف تعیین مبلغ برای هر نوع آسیب داشته است. فلسفه اصلی وجودی ارش را می توان در چند نکته کلیدی خلاصه کرد:

1. برقراری عدالت در موارد غیرمقدر: نمی توان برای هر نوع آسیب جسمانی و روانی که ممکن است به انسان وارد شود، یک دیه مشخص و ثابت در شرع یا قانون تعیین کرد. آسیب ها می توانند بسیار متنوع باشند و از شدت و وسعت متفاوتی برخوردار باشند. ارش این امکان را فراهم می آورد که در هر مورد، با توجه به شرایط خاص و نظر کارشناسی، جبرانی متناسب با خسارت وارده تعیین شود.
2. پوشش دادن آسیب های متنوع و نوظهور: با پیشرفت علم پزشکی و تنوع حوادث، ممکن است آسیب هایی به وجود آیند که در متون فقهی و قوانین قدیمی، اشاره ای به دیه آن ها نشده باشد. ارش به نظام حقوقی اجازه می دهد تا با انعطاف پذیری، این آسیب ها را نیز تحت پوشش قرار داده و از تضییع حقوق زیان دیدگان جلوگیری کند.
3. ممانعت از بی عدالتی و اجحاف: در غیاب ارش، بسیاری از آسیب های جسمانی که دیه مقدر ندارند، بدون جبران باقی می ماندند و این امر به بی عدالتی و اجحاف در حق مجنی علیه منجر می شد. ارش ابزاری است برای اطمینان از اینکه هیچ آسیب مهمی بدون پاسخ و جبران مالی باقی نماند.

شرایط مطالبه ارش

مطالبه ارش نیز همانند دیه، شرایط خاصی دارد که در قانون مجازات اسلامی به آن اشاره شده است. ماده ۵۵۹ قانون مجازات اسلامی در این خصوص بیان می دارد: «هرگاه در اثر جنایت، صدمه ای به عضوی از بدن یا یکی از منافع انسان وارد شود و برای آن در شرع، دیه معین یا نسبتی از آن تعیین نشده باشد، شخص آسیب دیده می تواند ارش را مطالبه کند.»

شرایط اصلی مطالبه ارش عبارتند از:

• وقوع یک «جنایت» (اعم از عمد، شبه عمد یا خطای محض) که منجر به صدمه جسمانی شده باشد.
• صدمه وارده، بر «عضوی از بدن» یا «یکی از منافع انسان» باشد. منافع شامل حواس پنج گانه، عقل، صوت، قدرت تولید مثل و سایر قوای بدنی است.
• برای صدمه وارده، «دیه معین» یا «نسبتی از دیه» در شرع (و به تبع آن در قانون) تعیین نشده باشد. این اصلی ترین معیار برای تشخیص ارش از دیه مقدر است.

تفاوت های کلیدی ارش با دیه (مقایسه جامع)

برای درک کامل ارش در دیه به چه معناست، ضروری است تفاوت های بنیادین آن با دیه مقدر را به دقت بررسی کنیم. هرچند هر دو، نهادهای جبران خسارت مالی در قبال آسیب های بدنی هستند، اما از جنبه های مختلفی از یکدیگر متمایز می شوند.

میزان و قطعیت

• دیه مقدر: مبلغ دیه مقدر، در شرع مقدس اسلام (قرآن و سنت) به صورت مشخص و قطعی تعیین شده است. نرخ آن نیز هر ساله توسط رئیس قوه قضائیه بر اساس معیارهای شرعی و اقتصادی اعلام می شود و ثابت است. به عنوان مثال، دیه کامل انسان، دیه از بین بردن یک چشم بینا یا دیه قطع یک دست، دارای ارقام ثابتی هستند.
• ارش: همان طور که پیش تر ذکر شد، ارش غیرمقدر است. یعنی هیچ مبلغ ثابت و از پیش تعیین شده ای برای آن وجود ندارد. میزان آن بر اساس نظر کارشناسی پزشکی قانونی و سپس با تشخیص و تعیین قاضی دادگاه مشخص می شود. این امر باعث می شود که ارش، متغیر و تابع شرایط هر پرونده باشد و قطعیت دیه مقدر را نداشته باشد.

جنسیت (زن و مرد)

• دیه مقدر: در دیه مقدر، تفاوت هایی میان دیه زن و مرد وجود دارد. طبق قانون، دیه اعضا و منافع زن تا یک سوم دیه کامل مرد، با دیه مرد برابر است. اما اگر میزان دیه به بیش از یک سوم دیه کامل مرد برسد، دیه زن نصف دیه مرد خواهد بود. (البته این تفاوت در دیه نفس در تصادفات رانندگی با تصویب قانون بیمه اجباری شخص ثالث از بین رفته است).
• ارش: در تعیین ارش، قانون گذار تفاوت جنسیتی قائل نشده است. ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی صراحت دارد: «در موارد ارش فرقی بین زن و مرد نیست، لیکن میزان ارش جنایت وارده بر اعضا و منافع زن نباید بیش از دیه مقدر همان عضو یا منفعت در زن باشد، اگرچه با ارش همان جنایت در مرد برابر باشد.» این بدان معناست که مبنای تعیین ارش برای زن و مرد یکسان است، اما یک سقف برای ارش زن در نظر گرفته شده است: ارش زن هرگز نباید از دیه مقدر همان عضو یا منفعت برای زن بیشتر شود.

حدود مبلغ ارش

یکی از قواعد مهم در خصوص ارش، محدودیت سقف آن است. ماده ۵۴۸ قانون مجازات اسلامی مقرر می دارد: «مقدار ارش یک جنایت نباید بیش از دیه مقدر برای همان عضو یا منفعت باشد.» این ماده به روشنی بیان می کند که حتی اگر طبق نظر کارشناسی، میزان آسیب وارده بر یک عضو یا منفعت، درصدی از دیه کامل را شامل شود که از دیه مقدر همان عضو بیشتر باشد، قاضی نمی تواند مبلغ ارش را از دیه مقدر آن عضو یا منفعت فراتر ببرد. به عنوان مثال، اگر برای آسیبی که به دست وارد شده، دیه مقدر ۷۰ میلیون تومان باشد و کارشناس پزشکی قانونی ارش را ۹۰ میلیون تومان تعیین کند، قاضی موظف است حداکثر مبلغ ۷۰ میلیون تومان را به عنوان ارش تعیین کند.

مهلت پرداخت

• دیه مقدر: قانون گذار برای پرداخت دیه مقدر، مهلت های مشخصی را تعیین کرده است. بر اساس ماده ۴۸۸ قانون مجازات اسلامی، این مهلت ها به شرح زیر است:
  • در جنایات عمدی: یک سال از تاریخ وقوع جنایت.
  • در جنایات شبه عمد: دو سال از تاریخ وقوع جنایت.
  • در جنایات خطای محض: سه سال از تاریخ وقوع جنایت.

  این مهلت ها از زمان وقوع جنایت محاسبه می شوند، مگر اینکه طرفین توافق دیگری کرده باشند.

• ارش: در خصوص مهلت پرداخت ارش، قانون مجازات اسلامی سکوت کرده و مهلت صریحی برای آن در نظر نگرفته است. نظریه مشورتی شماره ۹۸۳/۷ مورخ ۱۳/۲/۱۳۷۵ اداره حقوقی قوه قضائیه نیز تاکید کرده که مهلت های تعیین شده برای پرداخت دیه، شامل ارش نمی شود. بنابراین، پرداخت ارش مهلت قانونی مشخصی ندارد و پس از صدور حکم قطعی، محکوم علیه مکلف به پرداخت آن است. در صورت عدم پرداخت، مجنی علیه می تواند از طریق اجرای احکام، مطالبه و پیگیری نماید.

دریافت کنندگان

• دیه مقدر: دیه مقدر عمدتاً به مجنی علیه (فرد آسیب دیده) پرداخت می شود. در صورتی که مجنی علیه فوت کند، دیه به وراث قانونی او تعلق می گیرد. در موارد خاصی که مجنی علیه ورثه ای نداشته باشد و جانی نیز شناسایی نشود یا تمکن مالی نداشته باشد، دیه می تواند از بیت المال پرداخت شود.
• ارش: ارش، صرفاً به خود مجنی علیه (فرد آسیب دیده) تعلق می گیرد و در صورت فوت مجنی علیه قبل از تعیین ارش یا پرداخت آن، ارش به وراث او منتقل می شود. تفاوت عمده این است که ارش مستقیماً برای جبران خسارت وارده به شخص زنده است، نه لزوماً جایگزین خونبها یا سایر موارد مرتبط با فوت.

نحوه محاسبه و تعیین مبلغ ارش

یکی از پرسش های اساسی در مورد ارش در دیه به چه معناست، به چگونگی تعیین و محاسبه مبلغ آن بازمی گردد. برخلاف دیه مقدر که فرمول ها و مبالغ ثابتی دارد، محاسبه ارش فرآیند پیچیده تر و متغیرتری است.

عدم وجود فرمول ثابت و جدول رسمی

یک سوءتفاهم رایج در میان عموم و حتی برخی از افراد درگیر پرونده های قضایی، وجود «جدول ارش پزشکی قانونی» است. این تصور که سازمان پزشکی قانونی یا قوه قضائیه، جدولی با مبالغ از پیش تعیین شده برای انواع آسیب های مشمول ارش دارد، نادرست است. باید تأکید کرد که هیچ فرمول ثابت و جدول رسمی برای محاسبه مستقیم مبلغ ارش وجود ندارد. میزان ارش در هر پرونده، منحصر به فرد است و به عوامل متعددی بستگی دارد.

فرآیند تعیین مبلغ ارش توسط قاضی

تعیین مبلغ نهایی ارش یک فرآیند دو مرحله ای است که با نقش محوری قاضی و نظر کارشناسی آغاز می شود:

1. گام اول: ارجاع به پزشکی قانونی جهت تعیین نوع، شدت، وسعت و عوارض آسیب (درصد آسیب)

   پس از طرح شکایت و تشکیل پرونده در دادسرا یا دادگاه، قاضی پرونده را به سازمان پزشکی قانونی ارجاع می دهد. کارشناسان پزشکی قانونی با معاینه دقیق مجنی علیه و بررسی مدارک پزشکی، گزارشی جامع تهیه می کنند. این گزارش شامل موارد زیر است:

   • تشخیص دقیق نوع و ماهیت آسیب (مثلاً پارگی تاندون، شکستگی جزئی استخوان، کاهش حس).
   • تعیین شدت و وسعت آسیب (میزان درگیری بافت ها، اندازه جراحت).
   • بررسی عوارض و پیامدهای آسیب (مانند محدودیت حرکت، درد مزمن، تأثیر بر زیبایی).
   • تعیین درصد نقص عضو یا کاهش کارایی ناشی از آسیب. این درصد بر اساس پروتکل ها و استانداردهای داخلی پزشکی قانونی و با توجه به معیارهایی نظیر دیه کامل انسان یا دیه مقدر همان عضو (در صورت وجود) محاسبه می شود. به عنوان مثال، ممکن است کارشناس اعلام کند که آسیب وارده، معادل ۵ درصد از دیه کامل انسان است.
2. گام دوم: نقش قاضی در تعیین نهایی مبلغ ارش

   پس از دریافت گزارش پزشکی قانونی، قاضی با در نظر گرفتن این گزارش و سایر جوانب پرونده، مبلغ نهایی ارش را تعیین می کند. عوامل مؤثر در تصمیم قاضی عبارتند از:

   • نظر کارشناسی پزشکی قانونی: این گزارش، مبنای اصلی تصمیم گیری قاضی است. قاضی معمولاً از درصد تعیین شده توسط پزشکی قانونی به عنوان راهنما استفاده می کند.
   • نوع و کیفیت جنایت: عمدی یا غیرعمدی بودن جنایت، و شرایط وقوع آن می تواند بر میزان ارش تأثیرگذار باشد، هرچند مستقیماً در مبلغ آن دخیل نیست.
   • تأثیر آسیب بر سلامت جسمی و روانی مجنی علیه: علاوه بر جنبه های فیزیکی، قاضی به تأثیر آسیب بر کیفیت زندگی، درد و رنج، و مشکلات روانی ناشی از آن نیز توجه می کند.
   • تأثیر بر زیبایی، کارایی عضو یا منافع: آیا آسیب وارده، باعث زوال یا کاهش زیبایی شده است؟ آیا عملکرد طبیعی یک عضو یا منفعت (مانند حس بویایی یا شنوایی) دچار اختلال شده است؟
   • مقایسه با دیه کامل انسان در سال جاری: قاضی برای تعیین مبنای ارش، مبلغ دیه کامل انسان در سال وقوع جنایت (یا سال صدور حکم، بسته به رویه) را در نظر می گیرد و درصد تعیین شده توسط پزشکی قانونی را بر آن اعمال می کند.
   • ماده ۵۴۸ قانون مجازات اسلامی: قاضی باید همواره به سقف ارش توجه داشته باشد، یعنی مبلغ ارش نباید از دیه مقدر همان عضو یا منفعت بیشتر شود.

مثال عددی برای درک بهتر

برای روشن تر شدن نحوه محاسبه ارش، به یک مثال فرضی توجه کنید:
فرض کنید دیه کامل انسان در سال جاری، یک میلیارد و ششصد میلیون تومان (۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان) باشد. اگر فردی در اثر یک حادثه دچار آسیب به تاندون دست شود و کارشناس پزشکی قانونی، این آسیب را معادل ۵ درصد از دیه کامل انسان تشخیص دهد، مبلغ ارش به صورت زیر محاسبه می شود:

مبلغ ارش = ۵% × (دیه کامل انسان)

مبلغ ارش = ۰.۰۵ × ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان = ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان

بنابراین، قاضی می تواند مبلغ هشتاد میلیون تومان را به عنوان ارش برای این آسیب تعیین کند، مشروط بر آنکه این مبلغ از دیه مقدر دست (در صورت وجود) بیشتر نشود.

ارش در صورت بهبود یا زوال موقت

گاهی اوقات، آسیب وارده ممکن است به صورت موقت باشد و عضو آسیب دیده به طور کامل یا جزئی بهبود یابد، یا منفعت از دست رفته مجدداً بازگردد. در این موارد نیز ارش تعلق می گیرد. به عنوان مثال:

• اگر دندانی شکسته شود، اما مجدداً رشد کند یا با درمان ترمیم شود، ارش برای آسیب موقت به آن تعلق می گیرد.
• اگر موهای سر یا محاسن در اثر جنایت زایل شود، اما دوباره برویند، ارش برای دوره زوال و آسیب موقتی محاسبه و پرداخت می شود.
• در مواردی که بینایی یا شنوایی به طور موقت دچار اختلال شود و سپس بهبود یابد، ارش برای مدت زمان اختلال و آسیب موقت تعیین خواهد شد.

در چنین مواردی، میزان ارش با توجه به مدت زمان زوال یا اختلال، شدت آن و تأثیری که بر زندگی روزمره مجنی علیه داشته، توسط پزشکی قانونی تعیین و توسط قاضی نهایی می شود.

فرآیند مطالبه و پرداخت ارش (گام های حقوقی)

پیگیری و مطالبه ارش، همانند سایر دعاوی حقوقی، نیازمند طی کردن مراحل قانونی خاصی است. آشنایی با این گام ها برای مجنی علیه حائز اهمیت است.

ثبت شکایت و تشکیل پرونده

اولین گام برای مطالبه ارش، ثبت شکایت از عامل جنایت است. این شکایت بسته به نوع جنایت (عمدی، شبه عمد یا خطای محض) و مرجع رسیدگی کننده، می تواند در دادسرا (برای جرایم با جنبه عمومی) یا مستقیماً در دادگاه های حقوقی (در برخی موارد خاص) ثبت شود. شاکی (مجنی علیه) باید شرح دقیق واقعه، زمان و مکان وقوع، و اطلاعات مربوط به آسیب وارده را ارائه دهد.

مراجعه به پزشکی قانونی و دریافت گواهی کارشناسی

پس از تشکیل پرونده، یکی از مراحل اصلی، ارجاع مجنی علیه به سازمان پزشکی قانونی است. قاضی پرونده از پزشکی قانونی درخواست می کند تا نوع، شدت، وسعت و میزان آسیب وارده را بررسی کرده و گواهی کارشناسی صادر کند. این گواهی، مهم ترین مدرک برای تعیین میزان ارش است. کارشناسان پزشکی قانونی با معاینه مجنی علیه، حتی در مواردی که آسیب بهبود یافته است، با بررسی مدارک پزشکی و سوابق، نظر خود را اعلام می کنند.

ارائه گواهی به دادگاه و درخواست مطالبه ارش

پس از دریافت گواهی پزشکی قانونی، مجنی علیه یا وکیل او، باید این گواهی را به دادگاه ارائه کرده و رسماً درخواست مطالبه ارش را مطرح کند. در این مرحله، شاکی می تواند مبلغی را به صورت تخمینی برای ارش درخواست کند، اما تعیین مبلغ نهایی، همان طور که بیان شد، بر عهده قاضی است.

صدور حکم دادگاه و تعیین میزان ارش

دادگاه با بررسی محتویات پرونده، اظهارات طرفین، شهادت شهود (در صورت وجود)، و به ویژه نظر کارشناسی پزشکی قانونی، حکم خود را صادر می کند. در این حکم، میزان دقیق ارش تعیین شده و محکوم علیه مکلف به پرداخت آن می شود. حکم صادره قابلیت اعتراض و تجدیدنظرخواهی را دارد.

نحوه پرداخت ارش

پس از قطعی شدن حکم دادگاه مبنی بر پرداخت ارش، محکوم علیه موظف است مبلغ تعیین شده را به مجنی علیه پرداخت کند.

• عدم وجود مهلت قانونی ثابت برای پرداخت ارش: همان طور که قبلاً اشاره شد، برخلاف دیه مقدر، برای پرداخت ارش مهلت قانونی مشخصی تعیین نشده است. بنابراین، به محض قطعی شدن حکم، محکوم علیه باید آن را پرداخت کند.
• امکان درخواست اعسار توسط محکوم علیه: اگر محکوم علیه توانایی مالی برای پرداخت یکجای ارش را نداشته باشد، می تواند مطابق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، دادخواست اعسار تقدیم کند. در صورت پذیرش اعسار، دادگاه می تواند حکم به تقسیط ارش صادر کند. برای طرح دعوای اعسار، محکوم علیه باید فهرستی از اموال خود و معاملات یک سال گذشته اش را ارائه دهد.
• حق محکوم له برای توقیف اموال در صورت عدم پرداخت: اگر محکوم علیه از پرداخت ارش خودداری کند یا با وجود تمکن مالی، دادخواست اعسار او رد شود، مجنی علیه (محکوم له) این حق را دارد که از طریق اجرای احکام، درخواست توقیف اموال محکوم علیه را مطرح کند تا از محل فروش این اموال، طلب خود را وصول نماید.

موارد رایج و خاص ارش

مفهوم ارش طیف وسیعی از آسیب ها را پوشش می دهد. در این بخش به برخی از موارد رایج و خاص که مشمول ارش می شوند، اشاره می کنیم.

ارش در جراحات سر و صورت

جراحات وارده بر سر و صورت، اغلب علاوه بر جنبه پزشکی، دارای ابعاد زیبایی شناختی نیز هستند که می تواند تأثیر قابل توجهی بر زندگی فرد بگذارد. بسیاری از این جراحات مشمول ارش می شوند:

• کبودی و تغییر رنگ: کبودی ها یا تغییر رنگ های پوستی که در صورت یا سایر نقاط بدن ایجاد می شوند و دیه مقدر ندارند، مشمول ارش می شوند.
• خراشیدگی های غیرمقدر: خراشیدگی هایی که عمق آن ها به حدی نیست که موجب دیه مقدر شود (مانند حارصه که صرفاً پوست را خراش می دهد) و همچنین آثار باقی مانده از آن ها، می تواند مشمول ارش باشد.
• تورم و کوفتگی: آسیب هایی مانند تورم یا کوفتگی که موجب نقص یا تغییر شکل موقت یا جزئی شود و دیه مقدر نداشته باشد، با ارش جبران می شود.
• شکستگی های جزئی یا غیرمقدر: برخی شکستگی ها یا ترک خوردگی های استخوان های سر و صورت که دیه مشخصی برای آن ها تعیین نشده، یا میزان نقص ایجاد شده توسط آن ها در حدی نیست که شامل دیه مقدر شود.
• آسیب به اعصاب صورت: آسیب به اعصاب ظریف صورت که منجر به فلج جزئی عضلات یا اختلال در حس شود، اما دیه کامل قطع عصب برای آن در نظر گرفته نشده باشد.

ارش در آسیب های داخلی بدن

آسیب های داخلی نیز می توانند به طور گسترده ای مشمول ارش قرار گیرند، به ویژه زمانی که منجر به نقص کامل عضو یا از بین رفتن منفعت نشوند:

• پارگی تاندون یا رباط: آسیب به تاندون ها، رباط ها و بافت های همبند داخلی که منجر به کاهش عملکرد عضو شود، اما قطع کامل یا از بین رفتن کامل عضو را در پی نداشته باشد.
• آسیب به غضروف ها: صدمه به غضروف های مفاصل یا سایر نقاط بدن که باعث درد، محدودیت حرکت یا کاهش کارایی شود.
• آسیب به اعصاب داخلی: صدمه به اعصاب داخلی بدن که موجب اختلال در عملکرد عضو یا حس شود، اما دیه معین شرعی نداشته باشد.
• آسیب به اندام های داخلی: در مواردی که اندام های داخلی مانند کبد، کلیه، طحال یا ریه دچار آسیب های جزئی، پارگی یا کوفتگی شوند و این آسیب ها منجر به از بین رفتن کامل منفعت یا عضو نشود.

ارش در از بین رفتن منافع

ارش نه تنها برای آسیب های وارده بر اعضا، بلکه برای از بین رفتن یا کاهش منافع نیز تعیین می شود. منافع شامل حواس و قوای بدنی انسان است:

• کاهش شنوایی، بویایی، چشایی: اگر در اثر جنایت، حس شنوایی، بویایی یا چشایی به طور کامل زایل نشود، اما دچار نقص یا کاهش جزئی شود و برای آن دیه مقدر نباشد، ارش تعلق می گیرد.
• کاهش بینایی: در مواردی که بینایی به طور کامل از بین نرود، اما دچار ضعف یا کاهش دید جزئی شود و دیه مقدر برای آن نباشد.
• کاهش قوای جنسی و باروری: آسیب هایی که موجب کاهش قدرت باروری یا قوای جنسی شود، در صورتی که دیه مقدر نداشته باشد.
• کاهش توان تکلم: در مواردی که قدرت گفتار فرد کاهش یابد و لکنت زبان ایجاد شود، اما زبان به طور کامل لال نشود.

ارش بکارت (مختصر)

یکی از موارد خاص ارش که در متون فقهی و حقوقی ایران مطرح است، «ارش بکارت» است. این ارش در صورتی تعیین می شود که بکارت زنی بدون رضایت وی و بدون مجوز شرعی (مانند ازدواج صحیح) زایل شود. در این حالت، علاوه بر مهرالمثل، ارش بکارت نیز به زن تعلق می گیرد. نحوه محاسبه ارش بکارت نیز بر اساس تفاوت قیمت زن باکره و غیرباکره تعیین می شود و فاقد مبلغ ثابت است. این موضوع از ظرافت های خاصی برخوردار است که در این مقاله تنها به اشاره ای مختصر بسنده می شود.

آرش، ابزاری حیاتی در نظام حقوقی ایران است که عدالت را در مواردی که قانون نتوانسته مبلغ ثابتی برای جبران خسارت تعیین کند، برقرار می سازد و از تضییع حقوق زیان دیدگان جلوگیری می کند.

نتیجه گیری

مفهوم ارش در دیه به چه معناست، یکی از ارکان مهم و تکمیل کننده نظام دیات در حقوق کیفری ایران به شمار می رود. ارش به عنوان «دیه غیرمقدر»، در مواردی به کار می رود که برای صدمات وارده بر نفس، عضو یا منافع، دیه مقدر و مشخصی در شرع و قانون تعیین نشده باشد. تفاوت کلیدی آن با دیه مقدر در ماهیت غیرثابت و متغیر آن است که توسط قاضی، با تکیه بر نظریه کارشناسی پزشکی قانونی و با در نظر گرفتن کلیه جوانب پرونده تعیین می شود. در حالی که دیه مقدر، نرخ های ثابت و مهلت های پرداخت مشخصی دارد و در میزان آن میان زن و مرد تفاوت هایی وجود دارد، ارش فاقد این ویژگی هاست و معمولاً برای زن و مرد یکسان محاسبه می شود، مشروط بر آنکه از دیه مقدر همان عضو یا منفعت برای زن فراتر نرود.

آگاهی از فرآیند مطالبه و پرداخت ارش، از جمله ثبت شکایت، مراجعه به پزشکی قانونی، تعیین میزان و پرداخت آن (با امکان اعسار)، برای افراد آسیب دیده و خانواده هایشان بسیار حیاتی است. این شناخت به آن ها کمک می کند تا حقوق خود را به درستی پیگیری کرده و جبران خسارتی متناسب با آسیب وارده را دریافت کنند. با توجه به پیچیدگی های حقوقی این موضوع، توصیه می شود همواره از مشاوره و راهنمایی وکلای متخصص در این زمینه بهره مند شوید.